Rośliny
 Szczodrak krokoszowaty (Rhaponticum carthamoides)

Szczodrak krokoszowaty to okazała bylina należąca do rodziny astrowatych (Asteraceae), pierwotna nazwa rośliny to lauzea carthamoides, a potocznie bywa nazywana też „roślina życia” czy „korzeniem Marala” Jest roślina długowieczną, w stanie dzikim dorasta do 75-100 lat, a w hodowli do 15. Rośnie na piargach i polanach w surowym sub alpejskim klimacie południowo-środkowej Syberii (Ałtaj, Góry Sajańskie) w północnej Mongolii i wschodnim Kazachstanie.

rosliny.jpg

Kwitnące szczodraki

Te ekstremalne trudne warunki wegetacji szczodraka i występujące tam przemiennie anomalia, niskie i wysokie temperatury, szerokie wahania naświetlenia, zakwaszenie gleby, niedostatek wilgoci i tlenu spowodowały na przestrzeni wieków ewolucyjną adaptację do środowiska i trudnych warunków bytowania.

Na przestrzeni wieków roślina stymulowana tymi niekorzystnymi warunkami zaczęła wytwarzać fitoecdysteroidy, rozpuszczalne w wodzie białka stresowe oraz inne substancje. Tworząc w ten sposób własną niepowtarzalną odporność, szczodrak krokoszowaty wykształcił w sobie substancje określane mianem adaptogenów mających niezwykle wysoką aktywność biologiczną, które pozwalają zaadoptować się do surowych warunków nie tylko samej roślinie, ale także ludziom i zwierzętom którzy ją spożywają. Nazwa ludowa szczodraka to „korzeń marala” która pochodzi od nazwy maral gatunek jelenia, którego byki w okresie godowym chętnie wykopują i zjadają korzenie szczodraka by dodać sobie sił i wytrwałości w czasie rykowiska. Niektórzy badacze podbojów  Dżyngis-Chana uważają że dzięki obecności w menu wojowników szczodraka i skarmiania koni sproszkowanym liśćmi jego wojownicy byli zdolni do nadludzkiego wysiłku, a konie zdolne do szybkiego przemieszczania się na duże dystanse.

 

pak_2.jpg

Pojedynczy pęd kwiatowy rośliny 3 letniej

Okres wegetacji szczodrak rozpoczyna dość wcześnie, z pierwszymi powiewami wiosny zaraz po ustąpieniu śniegów. Z grubego mięsistego kłącza coroczne wyrasta okazała rozeta dużych liści. Liście są naprawdę imponujące, a ich kształt jest zróżnicowany nawet u tej samej rośliny, liście bywają wcinane-klapkowe, albo pierzaste. W połowie maja z roślin 3-4 letnich i starszych wyrasta kilka (okazałe osobniki wytwarzają kilkanaście) pędów kwiatowe które są wzniesione i dęte, na przełomie maja i czerwca osiągają wysokość 80-150cm. Pędy kwiatowe są nierozgałęzione delikatnie owłosione i ulistnione, dolne liście są ogonkowe, a górne siedzące. Każdy pęd jest zakończony jednym pąkiem kwiatowym z którego zakwita liliowy kwiat o średnicy do 8cm. Szczodrak jest rośliną miododajną, w okresie kwitnięcia wydziela miłą woń która wabi owady i motyle. Owocem szczodraka jest szaro brązowa kanciasta niełupka długości 5-7 mm z pierzastym pióropuszem. Kłącze rośliny, a w zasadzie jego pokrój zależny od podłoża w jakim przyszło mu wzrosnąć. Na glebach lekkich przepuszczalnych tworzy korzeń palowy, na ciężkich system korzeniowy jest bardziej kulisty. Kłącze rośliny to ciemnobrązowe do brunatnego czasem szare dość solidnie rozbudowany twór wielkości sporego buraka cukrowego. Nie stanowi jak burak jednolitego korzenia, a gęsty splot cieńszych i grubszych korzonków o specyficznym orzeźwiającym żywicznym zapachu. To właśnie ten korzeń i jego wyjątkowe właściwości doprowadziły do znacznego przetrzebienia naturalnych stanowisk tej rośliny, a popyt na rynku spowodował że szczodrak krokoszowaty uprawiany jest na skale przemysłowa.

 

pak_1.jpg

Pąk kwiatowy tuż przed zakwitnięciem

Jak już wspomniano substancja czynna szczodraka są ekdysteroidy głównie ekdysteron, inokosteron, integristeron AiB i inne. Ekdyzony jako związki aktywne na człowieka działają pobudzająco wzmacniajżco, anabolicznie, a dodatkowo zawarte w liściach poliacetyleny immunostymulująco.

 

kwiat_trzmiel.jpg

Trzmiel "pracujący" na nasiona

Szczodraka dla własnych potrzeb możemy z powodzeniem uprawiać w własnym ogródku jako roślinę leczniczą, lub ozdobną, bo w fazie kwitnięcia jest naprawdę imponujący. Jak wspomniano na wstępie jest to roślina wysokich gór, więc optymalny byłby klimat górski, ale rośnie także na niżu, gdzie wymaga częstszego podlewania, stanowisko słoneczne, optymalnie to południowy stok. Szczodrak w ciągu całego okresu wegetacyjnego ciągle przyrasta i wytwarza nowe liście. Cecha ta decyduje ze możemy go przesadzać cały rok, choć zdecydowanie lepszym sposobem jest wysiew nasion na miejsce stałe, w tym przypadku rośliny wytwarzają lepszy (bardziej palowy) system korzeniowy. Miejsce przeznaczone pod wysiew powinno być głęboko przekopane z duża ilością ziemi próchnicznej, a w przypadku terenu podmokłego zdrenowane, bo nie lubi wody stojącej.

 

kwiat_motyl.jpg

Szczodraki wabia motyle

Nasiona szczodraka możemy wysiać wprost do gruntu, jednak dla uzyskania lepszych wschodów nasiona podajemy min. 30 dniowej zimnej stratyfikacji w mokrym piasku temp. 0-2 st.C Tak jak w każdym przypadku przed stratyfikacja nasiona moczymy 24h i zaprawiamy zaprawa nasienną w celu uniknięcia porażenia chorobami grzybowymi. Również piasek użyty jako podłoże dobrze jest zmoczyć a następnie wyprażyć ok. 10-20 min w piekarniku 120 st.C. Nasiona mieszamy z piaskiem i wkładamy do lodówki, stale kontrolując wilgotność, a w przypadku gdy spada uzupełniamy wodę. Po ok 30 dniach zaczynają się pokazywać pierwsze kiełki i wtedy bardzo delikatnie przekładamy nasiona do uprzednio przygotowanej grządki. Optymalny czas wysadzania podkiełkowanych nasion to koniec kwietnia (początek stratyfikacji połowa marca).

 

nasiona.jpg

Nasiona przed selekcją

nasiona2.jpg

Nasiona po stratyfikacji

Szczodrak to okazała bylina dlatego sadzimy-wysiewamy go w odstępach 50x50 na głębokość 2cm. Pierwsze wschody ukazują się po 2-3 tygodniach, czyli po „zimnych ogrodnikach”. W pierwszym roku młode siewki wymagają częstego odchwaszczania i podlewania. Jesienią usuwamy wszystkie liście, a wiosna następnego roku gdy tylko ukażą się pierwsze wschody szczodraków (blado-zielone pączki) delikatnie spulchniamy grządkę wokół roślin uważając by nie uszkodzić roślin. W drugim i następnych latach szczodraki wytwarzają duże rozety liści które skutecznie utrudniają rośnięcie chwastów wokół roślin.

 

 siewk.jpg

Wysiany jak rzodkiewki

 

sadzonki.jpg

Siewki szczodraka w pojemniku zbiorczym

W tym okresie rośliny wymagają tylko podlewania i jesiennego usuwania liści. Pozostaje tylko kwestia nawożenie, a tu opinie są sprzeczne. Sczodrak doskonale toleruje nawożenie organiczne, rośnie bujnie, wytwarzając ogromne zielone liście, jednak czy o takiej biomasie nam zależy. Jeżeli planujemy uprawiać szczodraki jako rośliny lecznicze to lepiej ograniczyć nawożenie, a uzyskany materiał zielarski będzie miał wysoki poziom substancji aktywnych.
Soczyste zielone liście (potwornie gorzkie) są łakomym kąskiem dla ślimaków i pomrowów nagich, dlatego w rejonach gdzie jest ich sporo uprawa szczodraka staje się problematyczna. Z chorób najniebezpieczniejszy jest mączniak, który szczególnie atakuje rośliny rosnące zbyt gęsto.

 

sadzonka.jpg

Sadzonki doniczka P9 rośliny nie posiadają jeszcze "palczastych" liści

 

szczox2.JPG

Sadzonka siewka z lewej, z prawej sadzonka roczna w doniczce P9 "wysokiej"

 

wielo_2.jpg

Sadzonki siewki w wysokich wielodoniczkach przeznaczone do dużych nasadzeń. Siewki są w wielodoniczkach 7x4 (28szt jedna paleta) używanych do produkcji sadzonek drzew leśnych

 

wielo_1.jpg

Siewki wyjęte z wielodoniczek "leśnych 7x4". Widać jak dzięki takiej doniczce mają dobrze rozwinięty system korzeniowy. Z prawej prosty przyrząd do wypychania sadzonek z wielodonoiczek

 

sczodrak_liscie.jpg

Świeże liście szczodraka

 

klacze_1.jpg

Kłącze na nalewki

Szczodrak ma tonizujące, adaptogenne i antyoksydacyjne działanie, usuwa reakcje alergiczne, zapalenie skóry, astmę i choroby autoimmunologiczne. Normalizuje aktywność układu hormonalnego organizmu, przywraca humoralną odporność komórkową, ma nootropowe i psychoenergetyzujące działanie.
Poprawia jakość odbioru bodźców docierających przez receptory zmysłów, daje doskonalszą pamięć i wybitnie poprawia umiejętność logicznego myślenia, sprzyja koncentracji, stymuluje uczenie się i aktywność mózgu. Jest szczególnie skuteczny u osób pod wpływem stresu oraz fizycznych czynników ekstremalnych.
Stosowany jako profilaktyczny środek przy zmęczeniu mięśni i chronicznym zmęczeniu, przy problemach z krążeniem krwi, z impotencją, zespołem napięcia przedmiesiączkowego, wtórną niepłodnością, alkoholizmem.
Pobudza szybkie gojenie ran i urazów, działa anaboliczne, przeciwdepresyjnie, przeciwbakteryjnie, uzupełnia mikroelementy i witaminy.
Naturalną koleją rzeczy w tym miejscu powinny pojawić się przepisy i porady jak stosować preparaty z szczodraka. Internet jest pełny tego typu porad i przepisów, a intencja tej strony jest prezentacja i pomoc w uprawie, a nie ziołolecznictwo.

Handzlówka 2017
Wszelki prawa zastrzeżone, kopiowanie zdjęć i tekstów bez zgody autora zabronione